Średniowieczny skarb wraca do Polski. Zaginiony rękopis odnaleziony w USA
Po kilkudziesięciu latach od zaginięcia do Polski powróci niezwykle cenny zabytek – średniowieczny rękopis znany jako "Collectarium lądzkie". Dokument, utracony w czasie II wojny światowej, odnaleziono w zbiorach Uniwersytetu Yale. Jego odzyskanie było możliwe dzięki współpracy polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z amerykańską uczelnią.
Uroczyste przekazanie manuskryptu odbyło się 29 stycznia w Bibliotece Beinecke w New Haven. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele resortu kultury oraz władz biblioteki, którzy podkreślali znaczenie międzynarodowej współpracy w przywracaniu utraconych elementów dziedzictwa.
Symbol utraconego dziedzictwa
Odzyskany rękopis pochodzi z XII wieku i przez stulecia był wykorzystywany przez duchownych oraz badaczy. Najpierw znajdował się w bibliotece opactwa cystersów w Lądzie, później w seminarium w Poznaniu, a następnie trafił do Archiwum Archidiecezjalnego w tym mieście. Ostatnie przedwojenne informacje potwierdzające jego obecność w zbiorach pochodzą z lat trzydziestych XX wieku.
Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Poznania archiwa i biblioteki zostały splądrowane, a wiele bezcennych obiektów rozproszono. Los "Collectarium" przez lata pozostawał nieznany – w latach 60. uznano je za zaginione. Dopiero dekady później rękopis pojawił się na rynku antykwarycznym, a ostatecznie trafił do kolekcji bibliotecznej w Stanach Zjednoczonych.
Badania potwierdziły grabież
Formalny wniosek o zwrot złożono w maju 2024 roku. Przeprowadzone analizy wykazały, że rękopis najprawdopodobniej został nielegalnie wywieziony z okupowanej Polski. Biblioteka Uniwersytetu Yale, uwzględniając historyczny kontekst grabieży polskich dóbr kultury podczas wojny, uznała przedstawioną dokumentację i zgodziła się na przekazanie zabytku prawowitemu właścicielowi.
W proces odzyskania zaangażowani byli także specjaliści z FBI zajmujący się przestępczością przeciwko dziełom sztuki, którzy zapewnili wsparcie eksperckie i logistyczne.
Niemal 200 spraw w toku
Informacja o obecności rękopisu w amerykańskich zbiorach dotarła do polskiego ministerstwa dzięki badaczom zajmującym się dawnymi tekstami liturgicznymi. To kolejny przykład skutecznych działań restytucyjnych prowadzonych przez państwo.
Tylko w 2025 roku zakończono 25 takich postępowań, a obecnie toczy się blisko 200 spraw w 18 krajach. Od 2008 roku udało się odzyskać już 883 pojedyncze dobra kultury.
Powrót "Collectarium lądzkiego" ma nie tylko wymiar symboliczny, ale także naukowy – to świadectwo wielowiekowej historii i dowód na to, że nawet po dekadach utracone skarby mogą wrócić do miejsca, z którego zostały zabrane.
